Glukozamina i chondroityna dla kobiet: czy są jakieś różnice

Kobiety częściej niż mężczyźni doświadczają bólu kolan i stawów rąk, zwłaszcza po 50. roku życia. Nic więc dziwnego, że to właśnie kobiety stanowią znaczną część kupujących glukozaminę i chondroitynę. Redakcja przeanalizowała, czy kobiety mają fizjologiczne powody, by inaczej podchodzić do tych suplementów, co wiadomo o ich skuteczności i jakie ostrzeżenia są ważne właśnie dla zdrowia kobiet.

Dlaczego stawy kobiet są bardziej narażone

Metaanaliza Srikantha i współautorów (2005) wykazała, że kobiety mają wyższą częstość występowania i zachorowalność na chorobę zwyrodnieniową stawu kolanowego oraz stawów ręki w porównaniu z mężczyznami, a po 55. roku życia choroba ma u nich częściej cięższy przebieg. Ta różnica między płciami jest szczególnie widoczna po menopauzie.

Jednym z wyjaśnień są zmiany hormonalne. Estrogeny wpływają na metabolizm chrząstki, kości podchrzęstnej, błony maziowej i mięśni wokół stawu. Spadek poziomu estrogenów po menopauzie zbiega się z gwałtownym wzrostem częstości choroby zwyrodnieniowej stawów u kobiet, choć hormonalna terapia zastępcza nie wykazała zdolności zapobiegania jej.

Znaczenie mają też czynniki biomechaniczne: szersza miednica i odpowiedni kąt między udem a podudziem, mniejsza masa mięśniowa, specyfika ruchu stawu kolanowego. U sportsmenek wyższe jest ryzyko urazów więzadła krzyżowego przedniego, co w dłuższej perspektywie zwiększa ryzyko pourazowej choroby zwyrodnieniowej stawów.

Wreszcie nadmierna masa ciała to jeden z najsilniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego. Przegląd Huntera i Bierma-Zeinstra (2019) w The Lancet podkreśla, że redukcja masy ciała i ćwiczenia stanowią podstawę leczenia u wszystkich pacjentów, niezależnie od płci.

Jak działają glukozamina i chondroityna

Glukozamina jest prekursorem glikozaminoglikanów — cząsteczek, z których zbudowana jest macierz chrzęstna. Siarczan chondroityny to jeden z głównych glikozaminoglikanów chrząstki. Pierwotna hipoteza zakładała, że przyjmowanie tych substancji dostarcza „materiał budulcowy” dla chrząstki.

Współczesne poglądy są bardziej złożone. Glukozamina po wchłonięciu trafia do ogólnej puli aminocukrów, a stężenia osiągane w płynie stawowym przy zwykłych dawkach są znacznie niższe niż te, które działały w eksperymentach laboratoryjnych. Chondroityna wchłania się częściowo, głównie w postaci fragmentów.

Dla obu substancji opisano możliwe działanie przeciwzapalne: hamowanie szlaków sygnałowych zapalenia i enzymów niszczących chrząstkę. Większość tych danych uzyskano na komórkach i zwierzętach, więc znaczenie kliniczne pozostaje dyskusyjne.

Nie opisano żadnych różnic między płciami w mechanizmie działania glukozaminy czy chondroityny. Suplementy „dla kobiet” różnią się przeważnie tylko dodatkowymi składnikami, a nie substancjami podstawowymi.

Co wiadomo o skuteczności u kobiet

W dużych badaniach klinicznych choroby zwyrodnieniowej stawów kobiety zwykle stanowią większość uczestników. Na przykład w badaniu GAIT (Clegg et al., 2006) kobiety stanowiły około dwóch trzecich. Dlatego ogólne wnioski z takich badań w znacznej mierze dotyczą właśnie populacji kobiet.

A ogólne wnioski są niejednoznaczne. W GAIT chlorowodorek glukozaminy, chondroityna i ich połączenie zasadniczo nie przewyższyły placebo. Metaanaliza Wandela i współautorów (2010) nie wykazała klinicznie istotnego efektu. Badanie LEGS (Fransen et al., 2015) nie wykazało istotnego wpływu na ból, choć połączenie wiązało się z nieco mniejszym zwężeniem szpary stawowej po 2 latach.

Pozytywne wyniki wiążą się głównie z farmaceutycznym krystalicznym siarczanem glukozaminy i farmaceutyczną chondroityną. Badanie Pavelki i współautorów (2002), w którym wśród uczestników przeważały kobiety, doniosło o spowolnieniu zwężenia szpary stawowej podczas trzyletniego przyjmowania siarczanu glukozaminy.

Wytyczne kliniczne odzwierciedlają tę niepewność. American College of Rheumatology (2019) nie zaleca glukozaminy i chondroityny w chorobie zwyrodnieniowej stawu kolanowego, podczas gdy ESCEO dopuszcza farmaceutyczne formy na receptę jako jedną z opcji terapii podstawowej.

Sportsmenki a profilaktyka

U młodych kobiet uprawiających sport glukozaminę i chondroitynę często przyjmuje się „profilaktycznie”. Nie ma jednak przekonujących dowodów, że suplementy te zapobiegają urazom czy chorobie zwyrodnieniowej stawów u osób zdrowych. Konsensus MKOl w sprawie suplementów (Maughan et al., 2018) nie zalicza ich do środków o udowodnionej korzyści.

Profilaktyką o najlepszej podstawie dowodowej dla sportsmenek są nerwowo-mięśniowe programy treningowe. Ćwiczenia kontroli ustawienia kolana, techniki skoku, siły uda i mięśni tułowia wykazały zdolność zmniejszania ryzyka urazów więzadła krzyżowego przedniego, zwłaszcza w piłce nożnej, koszykówce i piłce ręcznej.

Ważne jest też unikanie względnego deficytu energii w sporcie (RED-S), który hamuje produkcję estrogenów i pogarsza stan kości. Dla kobiet w estetycznych i wytrzymałościowych dyscyplinach sportu jest to ważniejsze dla zdrowia narządu ruchu niż jakikolwiek suplement stawowy.

Jeśli sportsmenka mimo wszystko chce wypróbować glukozaminę i chondroitynę, w badaniach stosowano zwykle około 1500 mg glukozaminy i 800–1200 mg chondroityny na dobę. Efekt warto oceniać nie wcześniej niż po 2–3 miesiącach, a w razie braku działania — przerwać przyjmowanie.

Bezpieczeństwo: ciąża, leki, alergie

W czasie ciąży i karmienia piersią bezpieczeństwa glukozaminy i chondroityny nie zbadano, dlatego ich przyjmowania w tym okresie nie zaleca się bez wyraźnych wskazań i uzgodnienia z lekarzem.

Glukozaminę często produkuje się ze skorup skorupiaków. Choć alergenami są głównie białka, a nie sama glukozamina, kobiety z alergią na mięczaki powinny wybierać produkty z glukozaminą roślinną (fermentacyjną) lub omówić tę kwestię z alergologiem.

Opisano przypadki nasilenia działania warfaryny (wzrost INR) podczas przyjmowania glukozaminy, samodzielnie lub w połączeniu z chondroityną (Knudsen, Sokol, 2008). Kobiety przyjmujące leki przeciwzakrzepowe powinny uzgadniać przyjmowanie tych suplementów z lekarzem i kontrolować parametry krzepnięcia.

Inne kwestie, które warto uwzględnić:

• działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego (nudności, zgaga, biegunka) — najczęstsze dolegliwości;
• osoby z cukrzycą powinny kontrolować glikemię na początku przyjmowania, choć przeglądy nie wykazały istotnego wpływu na poziom glukozy;
• niektóre produkty zawierają sód lub potas w postaci soli glukozaminy, co jest ważne przy ograniczeniu soli;
• ból, obrzęk, zaczerwienienie stawu lub poranna sztywność trwająca ponad pół godziny wymagają badania lekarskiego, a nie samoleczenia.

Wnioski redakcji

Kobiety rzeczywiście częściej chorują na chorobę zwyrodnieniową stawów, zwłaszcza po menopauzie, ale mechanizm działania glukozaminy i chondroityny nie zależy od płci. „Kobiece” formuły różnią się jedynie dodatkowymi składnikami.

Dowody skuteczności w zmniejszaniu bólu w chorobie zwyrodnieniowej stawów są sprzeczne, a w profilaktyce u zdrowych kobiet i sportsmenek — brak ich. Pozytywne dane dotyczą głównie form farmaceutycznych.

Podstawą zdrowia stawów u kobiet pozostają kontrola masy ciała, ćwiczenia siłowe i nerwowo-mięśniowe, wystarczająca podaż energii oraz odpowiednio wczesna diagnostyka.

Zalecamy również lekturę naszych materiałów „Historia glukozaminy i chondroityny: jak suplement stał się popularny”, „Glukozamina i chondroityna po 40. roku życia” oraz „Kolagen dla kobiet: czy są jakieś różnice”.

Bibliografia

1. Srikanth VK, Fryer JL, Zhai G, et al. A meta-analysis of sex differences prevalence, incidence and severity of osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage. 2005;13(9):769–781.
2. Hunter DJ, Bierma-Zeinstra S. Osteoarthritis. Lancet. 2019;393(10182):1745–1759.
3. Clegg DO, Reda DJ, Harris CL, et al. Glucosamine, chondroitin sulfate, and the two in combination for painful knee osteoarthritis. N Engl J Med. 2006;354(8):795–808.
4. Wandel S, Jüni P, Tendal B, et al. Effects of glucosamine, chondroitin, or placebo in patients with osteoarthritis of hip or knee: network meta-analysis. BMJ. 2010;341:c4675.
5. Fransen M, Agaliotis M, Nairn L, et al. Glucosamine and chondroitin for knee osteoarthritis: a double-blind randomised placebo-controlled clinical trial evaluating single and combination regimens. Ann Rheum Dis. 2015;74(5):851–858.
6. Kolasinski SL, Neogi T, Hochberg MC, et al. 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation guideline for the management of osteoarthritis of the hand, hip, and knee. Arthritis Rheumatol. 2020;72(2):220–233.
7. Knudsen JF, Sokol GH. Potential glucosamine-warfarin interaction resulting in increased international normalized ratio: case report and review of the literature and MedWatch database. Pharmacotherapy. 2008;28(4):540–548.
8. Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 2018;52(7):439–455.